Hurtiglenkjer til innhald, navigasjon, søkjeboksen eller prøv ein annan layout

'Flytande bjørn' av Frode Grytten (2005)

Her er du no :: www » nn » blogg » 2007 » 2005-2007!

Boka Flytande bjørn av Frode Grytten kom ut i 2005 og blei lokalt rekna for å gå eit bil over streken. Utsegn som 'Odda er i dag prega av avmakt' og liknade gjorde at redaktøren av Hardanger Folkeblad gjekk ganske så usakleg ut mot Grytten. Bergens Tidende kalla ellers heimstamnsdiktninga til Grytten for ein 'Klagesang i kriminalformat' – Nok om dét, for denne gong.

Etter eit skikkeleg bedritent arbeidsforhold i Odda kommune, der arbeidsgjevar enno ikkje har tatt seg tid til å skrive nokon attest, har eg eit heller generelt ikkje-venleg forhold til staden,* ikkje ulikt sånn som Lars Ove Seljestad skreiv 'om fortvilelsen og smerta, heime i Odda'.

Men – her er nokre utdrag frå 'Flytande bjørn':

Frå brua hadde vi orkesterplass til leiteaksjonen. Vi burde ha vore nærmare, men fikk ikkje betre overblikk. Elva gikk oppsvulma og full av drit. Det slo meg at eg ikkje hadde vore her nede sidan gutedagane. Eg trudde gjerne at laksfiskarane heldt til i skura ved breidda, men det fanst ikkje spor etter dei. Stien langs elva hadde nesten grodd igjen. Området var blant dei finaste i heile Odda, men i alle år hadde det vore skjult av smelteverket. På vestsida låg konteinarane og den digre stålormen. På austsida låg kranane og importkaia. På begge sider var det høge gjerde med piggtråd. Elva var gjort til ein løyndom, elva måtte skjulast. Som om osen var ein idyll som ikkje måtte rokke bildet av det stygge, skitne Odda.
Eg saug i meg blod frå handa og gikk tilbake langs stien. Guten til Pedersen hadde sannsynligvis flote forbi her ein gong i natt. Kanskje hadde han blitt ført nedover og under brua med livsfare-skiltet. Kanskje hadde han vore død før han hamna i Opo. Kanskje hadde han blitt slått i hel av dei store steinane som stakk opp frå botnen av elva. Eg såg for meg ein kvit kropp som blei ført gjennom mørkt vatn. Alt som tok alt. Alt som reiv. Alt smeltevatnet som kjærteikna kroppen ein siste gong.

Poetisk, med svarte understraumar – jo, det er litterær krim. Nett etter:

I sentrum rusla folk rundt som om det var ein vanlig dag. Feriefolk trilla gjennom gatene, på veg til eller frå ferja. Gjennom frontrutene stira dei ut på ein søvnig småby. Men dette var ein ny by.* Denne morgonen hadde rykta festa seg på tak og fasadar. Sladder blei dryst ut, preik blei spreidd rundt. Snart ville orda trenge inn og fylle alle rom.

Omtrent slik var det å bu i Odda for meg òg.

Opelen stod framleis på høgkant i vatnet, som ein skulptur av ein moderne kunstnar. Tidligare i dag hadde eg trudd at straumane ville rive tak i bilen og føre han vidare nedover. På merkelig vis måtte frontpartiet ha kilt seg fast mellom steinane. Opelen kunne ikkje vere meir enn halvannan meter under vatn. resten av karosseriet var synlig. Døra på forsida var halvvegs open, og eit par av siderutene var knuste. Det såg ut som om bilen hadde frose fast i siste bildet i ein film. Ved å stire på vraket kunne du sjå for deg scenene før. Opelen som kom ned bakken i for stor fart. Føraren som mista kontrollen. Bilen som trefte rekkverket før han svevde ut i elva.

Eit bilete på heile Odda-samfunnet?

Vi blei sitjande og stire ut gjennom fronten. Folk virra rundt på torget. Det verka som dei mangla ein plan. Eg tenkte at slik er det i småbyar. Det verkar planlaust. Du må vere lokalkjent for å kjenne planen. Eg kunne denne staden ut og inn. Eg visste alt om han. Likevel verka Odda merkelig når eg såg ut frontruta. Gatene spreidde seg ut i eit kvitt lys som gjorde staden ugjenkjennelig. Eg tenkte at no visste heller ikkje eg kva planen var.

(Ei liknande kjensle fann ein òg hjå Håvard Syvertsen.) Utgrupper og inngrupper, kven er innafor og kven er utstøytt? Som god odding sat hovudpersonen ofte og drakk:

Eg avslutta måltidet og drakk resten av ølet.
Tor reiste seg: Dei er ikkje som du, Robert, du som alltid har vore god til å skrive.
Eg gikk på dass og kasta opp. Eg hadde ete for fort. Biffsnadderet og bearnessausen kom opp som ei gulbrun suppe. Etterpå kjøpte eg ei øl til. Eg tente ein røyk. Framleis hadde eg helikopterduren i meg. Rotorblada piska opp alt på innsida mi. Eg stira ut på folk som gikk forbi i sola. Bilar som passerte. Lys som blei kasta hit og dit. Odda som hoppa og flimra der ute.

Mykje tull der nede, ja – mogleg det var ein lokal normaltilstand ... Her iblanda litt film noir med ei femme fatale (monaleg var det jo metafilm Grytten skreiv):

Eg hadde drukke fem halvlitrar, men følte meg framleis edru. Vanligvis ville så mange øl ha fått meg til å pisse ei elv, men denne kvelden forsvann ølet rett ut porene i form av sveitte. Det var eigentlig eit tjuveri. Du plasserte pengane på disken, fikk halvliteren, og så forsvann alt i lause lufta.
Eg kjørte heimover. Gatelyktene var tente, men junimørket var bare noko blått slengt inn mellom husa. Ein dag ville eg bli tatt. Ein dag ville nokon ringe og plapre. Ein dag ville dei vente på meg med feitt flir. Så langt hadde Frank meldt frå om alle kontrollar i distriktet. Først hadde eg tenkt at han gjorde det for å hjelpe meg. Seinare hadde eg komme fram til at han gjorde det for sin eigen del. Ein lensmann kan ikkje ha ein bror som sit inne.
Ute på Tokheim slo eg av motoren og blei sitjande i bilen. Gjennom frontruta såg eg inn på Odda. Den gule M-en til McDonald's snurra rundt på toppen av busstasjonen. Sinkfabrikken låg som eit lysande smykke på halvøya under meg. Nokre bilar var på veg ut fjorden. Eg følgte lyktane som leita seg fram gjennom svingane. Eg var ein kødd som elska henne. Eg var ein idiot som ville ha henne. Eg ville bare at ho skulle ringe. Eg ville høre henne seie at ho hadde ombestemt seg, at det var meg ho ville ha.
Eg hugsa første gong ho måtte velje mellom Bell-brørne. Vi hadde glodd på same jenta heile nyttårskvelden. Ein gong etter midnatt hadde vi reist oss på same tid, kryssa dansegolvet ved sida av kvarandre og stansa framfor henne. Ho hadde ledd og sett frå den eine til den andre. Så hadde ho valt Frank mens ho stira på meg med eit lite smil: Sorry, eg valte han.
Fleire år seinare, ein gong etter at vi hadde elska, hadde eg spurt henne om den nyttårskvelden. Ho hugsa ikkje så mykje. Ho mangla retningssans og ho hugsa dårlig. Eg hadde spurt kva ho trudde ville ha skjedd dersom ho hadde valt annleis den kvelden. Det veit bare tante Augusta, hadde ho svart og kyssa nakken min. Kven? hadde eg spurt. Tante Agusta, hadde ho ledd. Tante Augusta veit alt.
Eg misunte henne. Ho hugsa ingenting. Eg hugsa alt. Eg bar heile jævla arkivet med meg. Kvar einaste skuff. Kvar einaste mappe. Eg kunne hente dei fram når som helst. Rørslene hennar den første kvelden. Smilet då ho valte Frank. Kjolen. Dressen til bror min. Dansetrinna. Frakken min. Røyklukta. Regnet då eg gikk ut i natta. Første dagen i det nye året.
Eg låste meg inn. Frå etasjen over hørte eg ein bass og nokre rop. Det var dei triste lydane av endå eit mislykka nachspiel. Eg tenkte at sommaren verkelig ikkje var til å stole på.

Ei levande skildring av livet i Indre Hardanger, der – ikkje heilt ulikt manisk nord-trøndsk melankoli ...

Når tar noko slutt? Når er det eigentlig over? Det er mykje lettare å vite når noko tar til. Odda blei til dømes ein industristad i 1908. Då stod Alby Carbide Union ferdig midt i bondelandet. Men når tok det slutt? Dei siste åra hadde det gått så langsamt nedover med Odda at ingen kunne setje fingeren på eit punkt og seie: Der tok det slutt!

Det er ikkje langt milla dei språklege-naive perlene hjå Grytten. Eit døme:

Ronaldo såg på meg. Han sa at jorda ikkje var rund. Eg protesterte, men han gav seg ikkje. Han forklarte at viss jorda var rund, ville alt vatnet bare renne av.
Du har heilt rett, sa eg. Då ville alt vatnet renne av.

Og heilt mot slutten dukka jaggu meg òg ein lokal original (med bakgrunn mellom anna frå dei sinnsjuke åra då narkotikaen flauma på Røros) opp i teksten:

... så skaut dei fyren. Straks han var heime, skaut dei han.
Kven då?
Naboane.
Kvifor det?
Dei trudde vel han var full i pengar.
Og det var han ikkje?
Han var like fattig som då han drog.
Eg slo på lokalradioen då vi kom ut av Eitrheimstunnelen. Det skurra før eg fikk stilt inn. Programleiaren sa at Fjordsenteret arrangerte Elleville Dagar, og at det ville bli radiobingo seinare i kveld. Eg tenkte at denne byen likna ei leike. Odda var ei plastleike som heldt på å falle frå kvarandre, ei leike med delar som var laga for å gå i stykker.
Vi kjørte over Hjøllobrua.** Opo gikk større enn eg nokon gong kunne hugse å ha sett henne. Far min fortalte at dei hadde redda Dean Martini opp frå breidda seint i går kveld. Martini hadde protestert, men politiet hadde ført han vekk.
På tunet framfor huset stod folkevogna til Irene. Eg parkerte ved sida av. Utan å seie noko steig far min ut og forsvann opp trappa til hagen. Eg gikk inn i huset. Ein radio spelte i stova. Mor mi song ute på kjøkkenet. Frå altandøra såg eg ungane springe gjennom vasspreiaren. Bror min stod nede på plenen. Han hadde på seg pilotbrillene, shorts og ei skjorte som ikkje var knappa igjen. Han var blitt bra feit.

Underfundig. Ein kan seie at Grytten – eller dei fiktive figurane hass – eller begge partar – elsker Odda, eller minnet om Odda – ein sær plass. Sjølv var eg ikkje der så lenge, men folk var lette å kome i kontakt med og fortalte meir enn gjerne om kva dei tykte om staden, ikkje minst dei meir spesielle trekka. Til dømes var den nemnde lokalradioen temmeleg særeigen. Når Grytten skreiv om Elleville Dagar på Fjordsenteret, kunne ein til dømes tenkje seg ei stemme som innanonserte heilt utan kjensler eller innleving – reint bortsett frå at det var ei menneskestemme baki der ein kvan stad – daud og nestan utan teikn til liv. Byen utan horisont.

Bastard ...

Neste blogg :: oversyn :: førre blogg

aage no :: e-post :: XHTML :: CSS :: WAI A/508

Denne sida blei sist endra :: 14. April 2014 :: ©

Til toppen

www.aage.no 2000 © 2008 www.rolle.no